март 5, 2021

Писмо до сограѓаните

Се збогуваме од одличната Мира Фурлан со нејзиното * Писмо до сограѓаните *, што го испрати од Белград во Загреб на 1 ноември 1991 година. Хајката со која е протерана од Загреб е голем срам за хрватското општество. Особено е голем срам што Мира Фурлан и многу други се протерани засекогаш од своите домови, а нивните гонители станаа, како што велат, „столбови на општеството“ во последните три децении.

„Писмо до сограѓаните“, Мира Фурлан

Би сакала да ја искористам оваа можност да им се заблагодарам на моите сограѓани кои безрезервно се придружија на оваа мала, инцидентна и, според сите проценки, не особено значајна потера по мене. Иако е случајно, сепак тоа ќе го промени и ќе го обележи целиот мој живот. Што, се разбира, е целосно ирелевантно во контекст на секојдневните смртни случаи, уништувања и ужасни злосторства во кои се одвиваат нашите животи. Бидејќи ова е единствениот мој живот, и кога поради некоја причина веќе ме избраа да служам како валкана крпа на која е погодно да бришат калливи чевли тука и таму, иако сум премногу очајна за да имам волја да се расправам во весниците мислам дека си должам себе си и на овој град барем неколку реченици. Исто како на крајот од несмасна, болна, погрешна љубовна приказна, кога, сосема погрешно, нешто сè уште сака да се каже и објасни, иако во длабочините на нашите души знаеме дека сите зборови се излишни, затоа што нема никој да ги слушне повеќе. Затоа што тоа е крајот. Слушајќи ја мојата телефонска секретарка, слушајќи неразбирлив број на неописливо одвратни пораки од моите сограѓани, копнеев само за една единствена порака од пријател. Или дури ни пријател. Обичен познаник. Колеги. Но, немаше таква порака. Ниту еден познат глас, ниту еден пријател – се прашувам дали е тоа можно. Сепак, им благодарам. И на оние благородни патриоти кои љубезно ми ветуваат „масакр на српски начин“ и на оние колеги, пријатели и познаници кои со својот молк ме известија дека повеќе не треба да сметам на нив.

Благодарност и до сите мои колеги во театарот со кои ги играв Држиќ, Молиер, Тургењев и Шо, им благодарам на молкот, им благодарам што не се обидоа барем да го разберат, ако не да го оправдаат, моето писмо за претставата на Битеф, писмо во кое се обидов да објаснам дека играњето претстава во овој момент е за мене одбрана на нашата заедничка професија, што не смее и не може да се стави во служба на која било политичка или национална идеја, која не може и не смее да биде ограничена од политички или национални рамки, затоа што едноставно е во спротивност со нејзината природа, која мора, дури и во најлошите моменти, да воспостави мостови и врски, на кои секоја национална граница е туѓа, што е, во својата суштина, професија што знае да зближи и не признава граници. Знам дека во овој час се чини дека сите тие приказни за космополитизмот на уметноста не се на место. Знам дека се чини несоодветно да се заколнеме на верност кон пацифизмот, општата љубов и братство меѓу сите луѓе, додека луѓето умираат, деца умираат, млади луѓе се враќаат дома засекогаш осакатени. Како можам да кажам нешто што нема да звучи како бесмислена глупост во време кога, од апсолутно неразбирливи причини, му се закануваат на Дубровник, градот во кој ја играв мојата омилена претстава „Глорија“?

Сепак, не можам да размислувам поинаку. Не можам да се согласам во главата со војна како единствено решение, не можам да се принудам да мразам, не можам да верувам дека оружјето, убиството, одмаздата, омразата, дека натрупувањето на злото некогаш ќе може да реши било што. Дали секоја индивидуална интимна согласност за војната и, всушност, соучесништво во тоа злосторство, прифаќање дури и на најмалиот дел од вината за таа војна, не значи одговорност за тоа? Јас во секој случај мислам, знам и чувствувам дека е моја должност, должност на нашата професија да градиме мостови. Да не се откажуваме од соработка и заедништво. Професионално. Човечко. И тогаш кога е најужасно, како што е сега, треба да се инсистира, до последниот здив, на воспоставување и одржување врски меѓу луѓето. Тоа е влогот за иднината. И таа веројатно ќе дојде еден ден.

До неодамна, од моја страна, бев подготвена за сите можни тешкотии, од транспортно-комуникациско-финансиски тип, бев подготвена да патувам низ Австрија и Унгарија 20 часа, и повторно да бидам подготвена да издржам уште многу луди и опасни варијанти на патување, само за да стигнам на моите настапи во два завојувани града, да се појавам на сцената со моите колеги од Загреб или Белград точно во седум и половина и да ги играм Корнелие и Тургењев наизменично, во име на континуитетот на мојата работа, во името на нешто што ќе ја преживее оваа војна и оваа омраза, за мене несфатлива. И сè уште би била подготвена да се вложувам одново и одново како залог за иднината што претпоставувам дека не чека, сè додека некој страстен патриот навистина не ме масакрира, како што ми ветуваат. Бев подготвена и ќе бев подготвена да продолжам со сите напори и ужаси во овој поглед, доколку одеднаш, со толку страшна жестокост, ме обзеде омразата од мојот роден град. Ме згрозува силата и количината на таа омраза, едногласноста на осудата, фактот дека никој не виде добра намера во мојот гест, одбраната на интегритетот на професијата, обидот барем да се одбрани едно добро и убаво шоу. И онака веќе немав намера да продолжам да ја играм таа претстава, што укажав во моето писмо. Битеф како меѓународен фестивал, на кој присуствуваа Англичани, Руси, Французи, Белгијци, меѓу нив и Словенец, ми се чинеше достоен за моето присуство, особено затоа што моето неиграње би значело предавство на претстава што ја правев под најтешки околности во време кога тенкови дефилираа по улиците, дневни закани за воен удар, итн. итн. итн.

Страшно и тажно е да се биде принуден на правдање, а причина не постои. Има само очај, мака и ужас. Повеќе нема да носам одлуки. За сè одлучуваат другите. Тие одлучија дека морав да замолчам, да се откажам, да умрам, ми го одзедоа правото да си ја работам работата како што мислам дека треба да го правам тоа, ми го одзедоа правото да се вратам дома во мојот град, ми го одзедоа правото да се вратам во мојот театар еден ден и да ги играм моите претстави.

Некој во тоа име одлучи да бидам отпуштена. Благодарам на Хрватскиот народен театар, благодарам на мојот колега Драган Миливојевиќ кој го потпиша отказот. Знам дека многу луѓе добиваат откази, дека јас сум само една од многуте, само вишок. Човек постојано се прашува дали има право во овој општ хорор да го постави своето мало лично прашање. Јас секако не планирам да играм на ниту една театарска сцена во оваа распадната, осакатена држава некое време (што?). Можеби не требаше да брзаме толку со отказот, ова можеше да го решам самостојно. Поелегантно. Пољубезно. Не толку грубо. Се разбира, не е време за нежност. Но, дали некој ќе мора да се срами по сето ова? И, дали тоа ќе бидам јас, како што ме уверуваат колегите во нивните ортодоксни интервјуа? Може ли ужасот од војната да ја оправда секоја мала гнасотија извршена против соседот? Може ли да се замолчи неправдата направена на пријател или колега во име на голема светла национална цел? Во име на чувствителноста кон страдањата на целата нација, може ли човек да остане нечувствителен на страдањата на една индивидуа (која случајно и припаѓа на таа нација)?

Ги поставувам овие прашања на моите тивки пријатели во Загреб, истовремено негодувајќи за молкот на Белград. Тешко е да се напише нешто без горчина. Би сакала да можам да го сторам тоа, затоа што: „Сакајте ги своите непријатели“. Би сакала да можеме сите да го сториме тоа. Во тоа лежи решението за сите нас. Но, се плашам дека сум неверојатно далеку од Божјиот пат. И тој е секогаш патот на љубовта. Без омраза. На кого всушност го пишувам ова писмо? Кој ќе го прочита? Кој ќе сака да го прочита? Секој е опседнат со големи општи работи, малите индивидуални судбини веќе не се важни. Колку пријатели ќе изневериме за да не извршиме големо, самопризнаено, национално предавство? Колку мали човечки предавства, колку ситни злосторства треба да се направат за еден човек да остане „чист пред нацијата“?

Извинете, мојот систем на вредности е поинаков. За мене, отсекогаш имало и ќе има само луѓе, индивидуи, и оние неколку луѓе (Боже, колку малку!) ќе бидат секогаш во мојата глава, без оглед на сите катаклизми на овој свет и ќе бидат изземени од сите генерализации. За жал, никогаш нема да можам да ги „мразам сите Срби“, па дури и да разберам што навистина значи тоа. Јас секогаш, претпоставувам до моментот кога конечно ќе се реализираат љубезните телефонски закани, ќе ја држам раката пружена кон некој анонимен човек од „другата страна“, човек кој е исто толку очаен и изгубен како мене, кој е исто толку тажен, шокиран и смртно исплашен. Постојат такви луѓе во овој град од каде што го пишувам ова писмо и каде ме однесе мојата љубов, она нешто што е скоро непристојно да се спомене во овој момент.

Ништо повеќе не служи како изговор, сè е згазено и презрено, ако не е во директен сервис на некоја голема цел. Каква љубов, какви бракови, какви пријателства, какви театарски претстави! Јас одбивам и не се согласувам на вакво осакатување на себе и на мојот живот. Ги играв моите последни настапи во Белград за оние очајни луѓе кои не се „Срби“, туку луѓе, луѓе како мене, луѓе кои се мразат од оваа одвратна фарса, во која летаат мртви глави. Им се обраќам на овие луѓе, и овде и таму, сега. Можеби некој ќе ме чуе.

Казната што мојот град, мојот единствен град, мојот театар, мојот единствен театар, односно единствениот театар што го сметав за свој, казната што ми ја подготвија, мислам дека не ја заслужив, затоа што го направив тоа што мислам дека треба секогаш да го правиме: верувајќи во луѓето и нашата професија, која мора да ги обединува луѓето и да не ги раздвојува. Никогаш нема да „се откажам од моите белградски пријатели“ како некои од моите колеги, затоа што не мислам дека овие пријатели на кој било начин придонесоа за оваа катастрофа што не снајде, исто како што никогаш нема да се откажам од моите пријатели од Загреб, дури и кога ме негираат. Напротив, ќе се обидам на секој начин да ја разберам нивната паника, страв, незадоволство, па дури и омраза, но го барам истото разбирање за себе, односно за приказна која е различна од вообичаената, за живот што со игра на т.н. наречената судбина, отиде надвор од очекуваната рамка. Зошто сè мора да биде толку исто, толку застрашувачки израмнето, порамнето, униформно? Нели беше доволно? Знам дека е време за униформи, и тие се сите исти, но јас не сум војник, не можам да бидам тоа, не сум во можност да бидам тоа, не е мое да бидам тоа. Без оглед дали живееме во една, пет или педесет држави, да не ги забораваме луѓето, секој поединечно, без оглед на која страна на овој наш ѕид се наоѓа предметното лице. Тука сме родени случајно, дали и тоа што сме е случајност, па претпоставувам дека има нешто друго освен тоа?

Ова писмо го испраќам во празнина, во темнина, не знаејќи кој и како ќе го прочита, или на кои начини може да се злоупотреби. Веројатно ќе послужи како храна за вечно гладниот пропаганден ѕвер. Можеби некој сепак ќе го прочита со чисто срце. Јас ќе бидам благодарна на таквите луѓе.

Од Белград до Загреб, 1 ноември 1991 година

Сподели
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •